Η Μεσόγειος που Ενώνει: Ένα σύγχρονο «Σχέδιο Μάρσαλ» για τη Βόρεια Αφρική – Η Μεσόγειος ως γέφυρα ανάπτυξης και ασφάλειας. Από την πράσινη ενέργεια και το nearshoring έως την εκπαίδευση και τη διακυβέρνηση
Του Γιάννη Ν. Κουμέντου
Ηπρόσφατη «εισβολή» μεταναστών στον ισπανικό θύλακα της Θέουτα, οι καθημερινές, ασταμάτητες καραβιές ανθρώπων που φτάνουν στις ακτές της Κρήτης και οι εκατοντάδες χιλιάδες εγκλωβισμένοι στις ευρωπαϊκές μητροπόλεις συνθέτουν το σκηνικό μιας Ευρώπης σε κατάσταση πολιορκίας.
Η έντονη κοινωνική ανησυχία που γεννά αυτή η κρίση δεν είναι πια απλό συναίσθημα, έχει μετατραπεί σε ένα ισχυρό πολιτικό κύμα, τροφοδοτώντας μια πολιτική ακροδεξιά στροφή σε ολόκληρη την ήπειρο. Αν η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν βρει τώρα μια ριζική απάντηση, κινδυνεύει να διαλυθεί εκ των έσω, παγιδευμένη ανάμεσα στον φόβο των πολιτών της και την ανθρωπιστική κρίση στα σύνορά της.
Μέχρι σήμερα, η προσέγγιση των Βρυξελλών χαρακτηρίζεται από μια παθητική, πυροσβεστική λογική διαχείρισης. Η έμφαση δίνεται σχεδόν αποκλειστικά στη φύλαξη των συνόρων και τη χρηματοδότηση ακτοφυλακών. Αυτό το μοντέλο της «Ευρώπης-Φρούριο», που προσπαθεί να κάνει πολιτικές ανάσχεσης, έχει αγγίξει τα δομικά του όρια.
Ταυτόχρονα, στο εσωτερικό των ευρωπαϊκών χωρών, η πολιτική των επιδομάτων και της «εύκολης», «παραδεισένιας» ζωής, στο όνομα του ανθρωπισμού, της γενικόλογης υποστήριξης, ένταξης, ενσωμάτωσης, συμπερίληψης —όπως θέλετε πείτε το— λειτουργεί ως προπαγάνδα πρόσκλησης, «κράχτης» και σε άλλες χιλιάδες μετανάστες.
Οι διακινητές, οι μη κυβερνητικές οργανώσεις (ΜΚΟ), οι πολιτικές και θρησκευτικές σκοπιμότητες αυταρχικών καθεστώτων θα πρέπει να αντιμετωπιστούν με διαφορετικό τρόπο. Χρειάζεται μια ριζική αλλαγή παραδείγματος. Η Ευρώπη οφείλει να αναλάβει μια γενναία γεωστρατηγική πρωτοβουλία: τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου, μακροπρόθεσμου προγράμματος οικονομικής, κοινωνικής και θεσμικής ανασυγκρότησης για τις μεσογειακές χώρες της Βόρειας Αφρικής (Μαρόκο, Αλγερία, Τυνησία, Λιβύη, Αίγυπτος). Ένα σύγχρονο «Σχέδιο Μάρσαλ», προσαρμοσμένο στις προκλήσεις του 21ου αιώνα, το οποίο δεν θα βασίζεται στη λογική της φιλανθρωπίας, αλλά στην αρχή της «Συν-ανάπτυξης» (Co-development).
Η διεθνής κοινότητα και η ΕΕ δαπανούν ήδη κολοσσιαία ποσά στην αφρικανική ήπειρο, τα οποία όμως συχνά διαχέονται χωρίς το επιθυμητό αποτέλεσμα. Σύμφωνα με στοιχεία του ΟΟΣΑ, η Αφρική λαμβάνει διαχρονικά τη μερίδα του λέοντος της παγκόσμιας Επίσημης Αναπτυξιακής Βοήθειας (ODA), η οποία ξεπερνά τα 50-60 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως. Η ίδια η ΕΕ αποτελεί τον μεγαλύτερο χορηγό παγκοσμίως, διαθέτοντας μέσω του Μηχανισμού NDICI (2021–2027) 29,1 δισεκατομμύρια ευρώ για την Υποσαχάρια Αφρική, ενώ η ετήσια αναπτυξιακή της βοήθεια προς την ήπειρο αγγίζει τα 24-25 δισεκατομμύρια ευρώ. Μια νέα στρατηγική θα μπορούσε να προχωρήσει στη μερική ανακατεύθυνση αυτών των ροών και τη σύζευξή τους με το επενδυτικό πακέτο Global Gateway (ύψους κάποιων δισεκατομμυρίων ευρώ), ώστε να δημιουργηθεί ένα ειδικό, στοχευμένο ταμείο αποκλειστικά για τις μεσογειακές χώρες της Βόρειας Αφρικής.
Η υλοποίηση του σχεδίου θα μπορούσε να χρηματοδοτηθεί από μια νέα Μεσογειακή Τράπεζα Ανάπτυξης, σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και μέσω Συμπράξεων Δημόσιου-Ιδιωτικού Τομέα (ΣΔΙΤ). Για να καμφθούν οι παραδοσιακές αντιστάσεις του «φειδωλού» ευρωπαϊκού Βορρά, το επιχείρημα τίθεται με όρους αγοράς: το σχέδιο δεν είναι φιλανθρωπία, αλλά επένδυση. Ο Βορράς χρειάζεται τη φθηνή πράσινη ενέργεια για να παραμείνει ανταγωνιστική η βιομηχανία του, ενώ οι ευρωπαϊκές εταιρείες θα αναλάβουν μια σειρά από κατασκευαστικά συμβόλαια. Ενδεχομένως, δισταγμούς μπορεί να έχουν χώρες της Βορειοανατολικής Ευρώπης, όπως η Πολωνία και οι Βαλτικές χώρες —με τις ιστορικές μνήμες και εμμονές τους—, που υποστηρίζουν ότι οι πόροι της ΕΕ θα πρέπει να κατευθυνθούν στην άμυνα και στην ανοικοδόμηση της Ουκρανίας, θεωρώντας το μεταναστευτικό και τη Βόρεια Αφρική «δευτερεύουσα» προτεραιότητα. Παρ’ όλα αυτά, η ΕΕ οφείλει να έχει στρατηγικές επιλογές και στα «τέσσερα σημεία του ορίζοντα», εάν επιθυμεί να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στις οικονομικές εξελίξεις και στα θέματα της διεθνούς ασφάλειας.
